Trong văn hoá ẩm thực miền Bắc, xôi không chỉ là món ăn truyền thống mà còn là bệ phóng cho những sáng tạo độc đáo. Từ những bữa tiệc cưới đến những buổi ăn sáng giản dị, xôi luôn hiện diện, và giờ đây các phiên bản “ngoại nhập” đang làm phong phú thêm bàn ăn của người Việt.

Kem xôi – Hương vị tuổi thơ của thế hệ 7x‑8x

Lứa 7x, 8x ở Hà Nội vẫn còn nhớ hương thơm ngọt ngào của kem xôi, một món ăn vặt kết hợp giữa kem viên (thường là dừa hoặc vani) và xôi nếp. Nguồn gốc của món này bắt nguồn từ một quầy bán nhỏ trên ngã tư Hai Bà Trưng – Phan Chu Trinh, nơi vẫn duy trì bán suốt hơn ba thập kỷ.

Được phục vụ trong những ngày hè oi bức, kem xôi không chỉ mang lại cảm giác mát lạnh mà còn gợi nhớ những kỷ niệm ngọt ngào của thời học sinh. Theo một khảo sát nhỏ của Foodie Vietnam 2023, hơn 68% người trả lời ở độ tuổi 30‑40 vẫn coi kem xôi là “món ăn vặt ký ức”.

Xôi xoài – Hương vị hoàng gia từ Thái Lan du nhập Việt

Xuất xứ từ vương triều Ayutthaya (1351‑1767), xôi xoài ban đầu là món ăn của hoàng gia Thái Lan, sau đó lan rộng tới các con phố ẩm thực Đông Nam Á. Công thức cơ bản gồm gạo nếp ngâm lạnh 4 giờ, trộn với nước cốt dừa, sau đó hấp chín. Xốt xoài được làm từ nước cốt dừa, đường và một chút bột ngô để tạo độ sánh mịn.

Khi được du nhập vào Việt Nam, xôi xoài nhanh chóng chiếm được cảm tình của thực khách nhờ vị ngọt thanh của xoài chín, béo ngậy của dừa và độ dẻo của xôi. Nhiều quán ăn vặt ở Hà Nội và Sài Gòn đã thêm topping như lạc rang, vừng, hoặc thậm chí là kem dừa để tạo “phiên bản nâng cấp”.

Xôi sầu riêng – Sự kết hợp táo bạo của miền Nam

Ở các tỉnh phía Nam, xôi sầu riêng đã trở thành một hiện tượng ẩm thực độc đáo. Nguyên liệu chính gồm gạo nếp, sầu riêng tươi, nước cốt dừa, đường và một chút muối. Gạo nếp ngâm 4‑6 giờ, hấp chín, sau đó trộn với sầu riêng nghiền nhuyễn và nước cốt dừa nóng.

Phiên bản “xôi sầu riêng đậu xanh” thêm đậu xanh xay nhuyễn, còn “xôi sầu riêng cuốn bánh tráng” được cuộn trong lá bánh tráng mỏng, ăn kèm lạc rang và nước cốt dừa, tạo nên một trải nghiệm đa cảm giác.

Xôi vừng dừa – Đặc sản truyền thống của Hà Nội

Mặc dù đã có từ lâu, xôi vừng dừa vẫn giữ vị trí đặc biệt trong danh sách món ăn sáng của người Hà Nội. Công thức gồm gạo nếp ngâm qua đêm, vừng rang vàng giã nhỏ và dừa nạo sợi. Khi xôi chín, trộn đều với vừng, dừa và một vài giọt mỡ lợn (hoặc dầu ăn) để xôi bóng mượt.

Để tăng độ béo ngậy, một số đầu bếp còn cho thêm nước cốt dừa vào quá trình trộn, tạo nên lớp hương dừa quyện cùng vị thơm của vừng. Đây là món ăn thường xuất hiện trong các bữa sáng gia đình và các quán ăn vặt quanh khu phố cổ.

Xôi mặn – Di sản ẩm thực Hoa‑Việt

Người ta cho rằng xôi mặn có nguồn gốc từ cộng đồng người Hoa di cư sang Sài Gòn, sau đó lan rộng tới Hà Nội. Món ăn được gói trong lá chuối hoặc lá dong, gồm xôi trắng, mỡ hành, pa‑tê mỏng, xì dầu, thịt ba chỉ, giò lụa, lạp xưởng, ruốc và trứng cút.

Ở Hà Nội, các quán nổi tiếng như phố An Dương hay Thái Hà đã “địa phương hoá” công thức bằng cách giảm bớt độ mặn và thêm chút tiêu để phù hợp khẩu vị miền Bắc. Xôi mặn thích hợp cho bữa sáng nhanh gọn hoặc bữa tối nhẹ, đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và năng lượng của người bận rộn.

Những món xôi “lạ” này không chỉ mang lại hương vị mới lạ mà còn phản ánh quá trình giao thoa văn hoá, sáng tạo không ngừng của ẩm thực Việt. Bạn đã thử món nào? Hãy chia sẻ cảm nhận và khám phá thêm những biến tấu mới trong các chợ địa phương!